مال چیست؟ | تعریف، انواع، شرایط و مثالهای کاربردی در حقوق ملکی
در حقوق، «مال» یکی از بنیادیترین مفاهیم است؛ چون تمام اصطلاحات ملکی مثل «ملک»، «عرصه»، «اعیان»، «مبیع»، «ثمن»، «سرقفلی»، «حق ارتفاق» و… بر پایه درک صحیح از مال شکل میگیرند.
هر کس وارد معامله ملک میشود – از خریدار و فروشنده گرفته تا مشاور املاک – باید مفهوم دقیق مال را بشناسد.
در ادامه، یک تعریف جامع و کاربردی همراه با مثالهای ملکی ارائه میکنم.
تعریف «مال» در حقوق
مال، چیزی است که سه ویژگی داشته باشد:
- فایده عقلایی داشته باشد
یعنی برای انسان منفعت و ارزش داشته باشد. - قابلیت اختصاص داشته باشد
یعنی بتوان آن را به فرد یا گروهی نسبت داد؛ مالکیتپذیر باشد. - قابلیت نقل و انتقال داشته باشد
یعنی بتوان آن را خرید، فروخت، اجاره داد یا به دیگران منتقل کرد (به صورت رایگان یا غیر رایگان).
نمونه مال در حوزه املاک
در حقوق ملکی، چیزهای زیر «مال» محسوب میشوند:
۱. ملک (زمین، خانه، آپارتمان)
دارای ارزش اقتصادی، قابلیت نقل و انتقال و مالکیت روشن.
۲. زمینهای مزروعی، باغات، زمینهای بایر
۳. منافع ملک
مثلاً:
- حق سکونت
- حق اجاره دادن
- حق کسب و پیشه
۴. حقوق وابسته به ملک
- حق ارتفاق
- حق انتفاع
- حق عبور
- حق پارکینگ
- حق مشاعات
۵. اموال غیرملکی
(برای درک بهتر مفهوم کلی مال)
مثل خودرو، پول، طلا، سرقفلی، برند تجاری، سهام، تلفن همراه و… .
چیزهایی که «مال» محسوب نمیشوند
برای فهم دقیقتر، چند نمونه از چیزهایی که در حقوق «مال» نیستند:
- هوا (تا زمانی که در اختیار کسی قرار نگرفته)
- نور خورشید
- کوه و دریا
- عطر یا بوی پخششده
- حق سلامت یا حق حیات
اینها منفعت دارند، اما قابلیت اختصاص یا انتقال ندارند، پس مال نیستند.
چرا شناخت تعریف مال در املاک مهم است؟
زیرا دانستن اینکه چه چیزی «مال» است، مشخص میکند:
- چه چیزی میتواند فروخته یا منتقل شود
- چه چیزی میتواند توقیف یا وثیقه شود
- چه چیزی سند رسمی میگیرد
- چه چیزهایی ارث محسوب میشوند
- چه مواردی میتوانند موضوع فسخ، غبن یا خیار باشند
مثلاً؛ وقتی میگوییم «سرقفلی مال است»، یعنی میتوان آن را فروخت، رهن داد، به ارث رسید و… .
جدول خلاصه انواع مال (ویژه حوزه املاک)
| نوع مال | تعریف | مثال ملکی |
|---|---|---|
| مال مادی | چیزی که جسم دارد | زمین – ساختمان – انباری – پارکینگ |
| مال غیرمادی | جسم ندارد اما ارزش دارد | سرقفلی – حق ارتفاق – حق کسب و پیشه |
| مال منقول | قابل جابهجایی | لوازم منزل – ماشین – مصالح ساختمانی |
| مال غیرمنقول | قابل جابهجایی نیست | آپارتمان، زمین، مغازه |
| مال مثلی | قابل جایگزینی هست | سیمان، آجر، مصالح |
| مال قیمی | قابل جایگزینی دقیق نیست | ملک، زمین، تابلو نقاشی |
مثال کاربردی همراه با محاسبه
مثال ۱: آیا پارکینگ «مال» است؟
پارکینگ:
- منفعت دارد ✔️
- قابل اختصاص به مالک یک واحد است ✔️
- قابل انتقال و معامله است ✔️
پس پارکینگ مال است.
مثال ۲: ارزش حق ارتفاق چگونه تعیین میشود؟
فرض کنیم:
- ارزش کل ملک: ۵ میلیارد تومان
- وجود راه عبور از زمین همسایه: باعث افزایش ۱۰٪ ارزش ملک میشود.
محاسبه: ۵,۰۰۰,۰۰۰,۰۰۰ × ۱۰٪ = ۵۰۰,۰۰۰,۰۰۰ تومان
یعنی حق ارتفاق این ملک، معادل ۵۰۰ میلیون تومان ارزش افزوده ایجاد کرده
→ پس واضح است که «حق ارتفاق» هم مال است.
سوالات متداول درباره مفهوم مال
آیا «حق آب» مال محسوب میشود؟
بله. چون قابلیت انتقال و ارزش اقتصادی دارد.
آیا نورگیر و حق داشتن پنجره در ساختمان مال است؟
بله؛ گاهی این حق ارزش چند صد میلیونی ایجاد میکند.
آیا مشاعات ساختمان «مال» هستند؟
بله؛ هر واحد سهم مشاعی از پشتبام، راهپله، حیاط و… دارد.
آیا سرقفلی مال غیرمادی است؟
بله، سرقفلی جسم ندارد اما ارزش مالی بالا دارد.
آیا حق استفاده از پارکینگ شخص دیگری مال است؟
اگر به صورت قراردادی منتقل شده باشد، بله.
